WebGPU
Brauzer orqali videokarta (GPU) imkoniyatlaridan foydalanishga imkon beruvchi zamonaviy veb-texnologiya; ba’zi modellarni brauzerning o‘zida ishga tushirishda qo‘llanadi.
Atamalar lug‘ati
Sun’iy intellekt atamalari o‘zbek tilida, sodda izoh bilan. Alifbo tartibida.
W
A
Agent
Bitta savolga javob berish bilan cheklanmay, vazifani bosqichlarga bo‘lib, vositalardan (qidiruv, fayl, kalkulyator) foydalanib bajaradigan dastur.
Algoritm
Muayyan masalani yechish uchun ketma-ket aniq qadamlar to‘plami.
API
Dasturlar bir-biri bilan gaplashishi uchun belgilangan usul. Sun’iy intellekt xizmatlarini o‘z ilovangizga ulashda ishlatiladi.
CH
Chatbot
Foydalanuvchi bilan matn yoki ovoz orqali suhbatlashadigan dastur.
Chuqur o‘qitish
Ko‘p qatlamli neyron tarmoqlar yordamida mashinaviy o‘qitishning bir turi.
Chuqur soxta (deepfake)
Sun’iy intellekt yordamida yaratilgan, haqiqiy odamning yuzi yoki ovozini taqlid qiluvchi soxta rasm, audio yoki video.
E
Embedding (vektor tasvir)
So‘z, jumla yoki rasmning ma’nosini sonlar qatori shaklida ifodalash. Ma’nosi yaqin narsalar yaqin sonlar bilan ifodalanadi.
F
f-string
Python’da qo‘shtirnoq oldiga f qo‘yib, matn ichiga {} orqali o‘zgaruvchi qiymatini joylash usuli.
Few-shot (namunali so‘rov)
Modelga vazifani berishdan oldin bir nechta namuna ko‘rsatish usuli. Namuna bo‘lmasa, bu zero-shot deyiladi.
Funksiya
Nom berilgan kod bo‘lagi: bir marta yoziladi, bir necha marta chaqiriladi; ma’lumot qabul qilishi (parametr) va natija qaytarishi mumkin.
G
Gallyutsinatsiya
Model ishonchli ohangda aytgan, ammo noto‘g‘ri yoki to‘qib chiqarilgan ma’lumot. Shu sababli muhim faktlar tekshiriladi.
Generativ sun’iy intellekt
Yangi matn, rasm, ovoz yoki kod yaratadigan sun’iy intellekt turi.
J
JSON
Ma’lumotni kalit–qiymat juftliklari va ro‘yxatlar ko‘rinishidagi matn bilan ifodalash formati; dasturlar o‘rtasida ma’lumot almashishda keng ishlatiladi.
K
Katta til modeli (LLM)
Juda katta hajmdagi matnlarda o‘qitilgan va matnni tushunish hamda yaratishga qodir model. Ko‘pgina suhbat vositalari shunga asoslangan.
Kontekst oynasi
Model bir vaqtda e’tiborga ola oladigan matn hajmi (so‘rov va suhbat tarixi). Undan chiqib ketgan qism «unutiladi».
L
Lug‘at (dictionary)
Python’da kalit–qiymat juftliklarini saqlaydigan tuzilma: qiymat kalit orqali olinadi.
M
Ma’lumotlar to‘plami (dataset)
Modelni o‘qitish yoki sinash uchun yig‘ilgan ma’lumotlar majmuasi.
Mashinaviy o‘qitish
Dasturga qoidalarni qo‘lda yozish o‘rniga, ma’lumotlardan qonuniyatlarni o‘rganishga imkon beruvchi yondashuv.
Model
O‘qitish natijasida hosil bo‘lgan, so‘rovga javob beradigan matematik tuzilma va uning sozlangan parametrlari.
Multimodal
Bir vaqtda bir necha turdagi ma’lumot (matn, rasm, ovoz) bilan ishlay oladigan model.
N
Neyron tarmoq
Inson miyasidagi bog‘lanishlardan ilhomlangan, ko‘p sonli oddiy hisoblash birliklaridan tuzilgan model turi.
O
Ochiq model
Og‘irliklari (parametrlari) umumiy foydalanish uchun e’lon qilingan model. Litsenziya shartlari modelga qarab farq qiladi.
O‘
O‘qitish (trening)
Modelni ma’lumotlar asosida sozlab, vazifani bajarishga o‘rgatish jarayoni.
O‘zgaruvchi
Qiymatga berilgan nom: dastur shu nom orqali ma’lumotni saqlaydi va keyin qayta ishlatadi.
P
Parametr
Modelning o‘qitish davomida sozlanadigan ichki qiymati. Modelning «hajmi» ko‘pincha parametrlar soni bilan ifodalanadi.
Prompt
Modelga beriladigan so‘rov yoki ko‘rsatma matni.
Prompt shabloni
O‘zgaruvchan joylari bo‘sh qoldirilgan tayyor so‘rov matni: har safar faqat kerakli qiymatlar qo‘yiladi.
Python
Sodda sintaksisi bilan tanilgan dasturlash tili; ma’lumotlar tahlili va sun’iy intellekt sohasida keng qo‘llaniladi.
Q
Qo‘shimcha o‘qitish (fine-tuning)
Tayyor modelni kichikroq, maxsus ma’lumotlar bilan yana o‘qitib, muayyan vazifaga moslash.
R
RAG (qidiruv bilan boyitilgan javob)
Model javob berishdan oldin tashqi manbadan (hujjatlar, bazalar) tegishli matnni topib, javobni shunga tayanib tuzadigan usul.
Rol berish
Promptda modelga qaysi rolda javob berishi kerakligini yozish, masalan, «ustoz sifatida tushuntir».
Ro‘yxat (list)
Python’da bir nechta qiymatni tartib bilan saqlaydigan tuzilma; elementlar 0 dan boshlab raqamlanadi.
S
Sun’iy intellekt
Odatda inson aqli talab qiladigan ishlarni (matnni tushunish, tasvirni tanish, tarjima) bajaradigan kompyuter tizimlari sohasi.
Sun’iy intellekt etikasi
Tizimlarni adolatli, shaffof va mas’uliyatli qo‘llash tamoyillari: tarafkashlik, maxfiylik, javobgarlik masalalari.
T
Tarafkashlik (bias)
Ma’lumotlar yoki model sababli natijaning ba’zi guruhlarga nisbatan sistematik og‘ishi.
Temperatura
Modelning javobi qanchalik tasodifiy yoki bashorat qilinadigan bo‘lishini boshqaradigan sozlama. Past qiymat barqarorroq javob beradi.
Tizim prompti
Suhbat boshida modelga beriladigan, uning xulq-atvori va uslubini belgilovchi doimiy ko‘rsatma.
Token
Model matnni qayta ishlaydigan bo‘lak: so‘z, so‘zning qismi yoki belgi. Matn hajmi tokenlar bilan o‘lchanadi.
Topshiriq (spec)
Dastur nima qilishi kerakligining aniq tavsifi: kirish, chiqish, misollar va chegaraviy holatlar.
Tsikl
Bir xil amalni bir necha marta takrorlaydigan konstruksiya; Python’da for va while.
V
Vibe coding
Dasturni sun’iy intellekt bilan suhbatlashib yaratish usuli: vosita kod taklif qiladi, kodni tekshirish va sinash esa dasturchida qoladi.
Vosita chaqiruvi (function calling)
Model javob matni o‘rniga biror funksiya (vosita) nomi va argumentlarini belgilashi; dastur uni bajarib, natijani modelga qaytaradi.
X
Xatoni tuzatish (debugging)
Dasturdagi xatoning sababini topish va tuzatish jarayoni.
Xulosa chiqarish (inference)
O‘qitilgan modelning yangi so‘rovga javob berish jarayoni.